Naredni tekst je nastao u okviru projekta ''Dijalog sa tobom i sa samim sobom" koji sprovodi Romski Medijski Servis uz porsku Ministarstva kulture i informisanja.
Istorija naseljavanja Jevreja u Srbiji govori u prilog činjenici da su Jevreji na tlu današnje Srbije prisutni još od rimskog doba. Prvi materijalni dokazi o životu Jevreja na području današnje Srbije upućuju, dakle, na doba početka ove ere, što ukazuje na dug dvomilenijumski suživot jevrejskog naroda sa balkanskim stanovništvom. Više dokaza o Jevrejima naseljenim u ovom periodu, ipak, sakupljeno je iz doba 10. veka i kasnije. Značajnija naseljavanja jevrejskog naroda na Balkan svakako se dešavaju nakon 1492. godine, odnosno nakon velikog progona Jevreja iz Španije i Portugalije krajem 15. veka. Ova velika grupa jevrejskih iseljenika našla je utočište u okvirima Otomanskog carstva, unutar koga je Sultan Bajazit II otvorio Jevrejima prostor za naseljavanje, rad i trgovinu. Takođe, jedan veliki sloj jevrejskog naseljavanja desio se u 18. veku, kada je habzburški car Jozef II objavio svoj Edikt tolerancije, koji je Jevrejima garantovao određeni vid slobode i mogućnost življenja verskog i građanskog života. S obzirom na to da je u periodu od 16. do 20. veka današnji prostor Srbije bio podeljen na dva velika carstva – Habzburško, severno od Save i Dunava i Otomansko, južno od Save i Dunava, u odnosu na tada aktuelnu političku situaciju na otomanske prostore naselili su se Jevreji iz Španije i Portugalije – Sefardi,[1] dok su se na sever, na habzburške prostore (danas Autonomna pokrajina Vojvodina) naselili Aškenazi,[2] Jevreji sa istočnih i severnih prostora Habzburškog carstva. Potomci Jevreja naseljenih pre Sefarda i Aškenaza, za vreme Rimskog carstva, nazivali su sebe Romaniotima; na žalost, poslednji predstavnici romaniotskih porodica u Srbiji umrli su tokom dvadesetog veka.
Položaj jevrejskog naroda na prostoru današnje Srbije nije uvek bio jednostavan. Iako su jevrejski stanovnici često učestvovali u podršci ostvarivanju nezavisnosti Srbije u devetnaestom veku, suočili su se sa višedecenijskim otežavajućim okolnostima vezanim za poreze i mogućnost slobodnog naseljavanja. Ova situacija se, sa promenama vlasti u Srbiji unekoliko menjala, no položaj Jevreja ostao je relativno nepovoljan. Uprkos tome, do 1912. godine zabeleženo je da je jevrejska zajednica u Srbiji brojala oko 5000 ljudi koji su bili organizovani u dve zajednice, različite po običajima, jeziku i kulturi. Naravno, obe zajednice vezivao je isti religijski, pravni i svakodnevni kodeks – Tanah (Tora, Knjige Proroka – Nevi’im i Spisi - Ketuvim) i Talmud, dok su se razlike svodile na specifičnosti u načinu na koji se proslavljaju praznici ili tumače specifični elementi pravno-religijskog zakona.
Jevreji Sefardi, došavši iz Španije i Portugalije, sa sobom su doneli specifičan govorni jezik, koji predstavlja kodifikovanu mešavinu hebrejskog i španskog jezika. Ovaj jezik, zbog toga nazvan đudeo-espanjol ili pak ladino, zadržao se u jevrejskim zajednicama Srbije do 21. veka, zajedno sa sefardskim običajima, muzikom, specifičnom hranom i kulturom. Kao i sam jezik – ladino, i sefardska muzika obiluje motivima koji su Sefardi doneli sa špansko-portugalskih prostora, a sefardske melodije još žive na prostorima Balkana. Sefardske melodije su naročito rasprostranjene na prostorima Bosne, gde je Sefarda bilo najviše, ali su sačuvane i zapamćene i na prostorima Srbije. Ove melodije, na koje je dodat lokalni tekst, oličene su u pesmi kao što je „Kad ja pođoh na Bembašu“ (sefardski naziv pesme: „Mi kerido mi amado [Dragi moj, voljeni moj]“), a zahvaljujući sefardskom sećanju, često se čuje i pesma „Adio kerida [Zbogom, draga]“, koja je, kao sefardsko nasleđe, istaknuta i promovisana i u seriji rađenoj prema romanu Gordane Kuić „Miris kiše na Balkanu“ koju je režirao Ljubiša Samardžić. Za ovu pesmu, iako na prvi pogled sadrži ljubavni tekst koji govori o bolnom rastanku, Sefardi kažu da zapravo govori o njihovom izgonu iz zemlje u kojoj su toliko dugo živeli – Španije, te da kao takva oslikava težinu izbegličkog života i surovi karakter progona ljudi iz zemlje za koju su toliko bili vezani. Srećom, nematerijalno kulturalno nasleđe često opstaje duže od materijalnog, i ispostavlja se kao posebno važno u vremenima progona, selidba i kriza. Ovo nasleđe je jednostavno „poneti“ sa sobom – ono je neotuđivo, nosi se u sećanju i otelotvorava u izvođenju, prenoseći se tako sa generacije na generaciju i čuvajući identitet naroda kroz vekove, bez obzira na to gde živeli i kojim se putevima – u ovom slučaju iz nužde – kretali. Muzička grupa koja danas deluje na prostorima Srbije i koja neguje sefardsko muzičko nasleđe zove se Šira u’tfila (u prevodu: pesma i molitva), i redovno održava koncerte kako u Srbiji, tako i u regionu i u svetu.
Kao i sefardski Jevreji, i aškenaski Jevreji su sa sobom doneli svoj jezik – jidiš, koji je predstavljao mešavinu hebrejskog i nemačkog jezika. Na ovom jeziku aškenaski Jevreji izdavali su glasila, pisali dokumenta i stvarali poeziju i umetnost. Aškenaska muzika obiluje muzičkim motivima donesenim kako iz Nemačke, tako i sa prostora istočne Evrope, Ukrajine i Rusije, gde su Aškenazi živeli tokom dugog niza vekova i odakle su često i dolazili na prostore Srbije. Aškenaske zajednice bile su prisutne pretežno u Vojvodini, ali je i u Beogradu do Drugog svetskog rata, pored sefardske, bila aktivna i aškenaska jevrejska zajednica.
Tokom Drugog svetskog rata u Holokaustu je, na prostorima Srbije, stradalo preko osamdeset procenata jevrejske zajednice, čime je, pored dragocenih ljudskih života, zauvek uništena i ogromna količina znanja i sećanja na prethodne vekove jevrejskog života u Srbiji. Ipak, značajan deo sećanja na sefardski i aškenaski jevrejski identitet, jezik, muziku i kulturu i dalje opstaje i prenosi se na buduće generacije, koje su, pored sveg kulturalnog nasleđa, sačuvale još jedan marker jevrejskog identiteta: želju i aktivno delovanje u smeru toga da se Holokaust nikada ne zaboravi, a time nikada više i ne ponovi. Savremeni život malih jevrejskih zajednica u Srbiji tako je prisutan i na početku dvadeset prvog veka, zajedno sa sećanjima i praksama, jezikom, muzikom, istorijom i kulturom nasleđenim iz prethodnih vekova.
Autor teksta Dragana Stojanovic
[1] Naziv Sefardi dolazi od hebrejske reči za Španiju – Sefarad.
[2] Naziv Aškenazi dolazi od hebrejske reči za Nemačku – Aškenaz.
Comments